«Літоўская гаспадыня». За што Радзівіл Пане Каханку ў вежы сядзеў, што там еў і што піў

1349
П. ЛЕВАНОВИЧ.
Нарадзіўся ў пачцівых бацькоў сын, даруйце, тыповы бейбас. Ні сабе, ні людзям! Назвалі яго Каралем Станіславам, а мянушку ен сабе прадбаў сам – Пане Каханку. Легендаў і выдумак пра яго шмат. Прадстаўнік самага багатага роду ў Рэчы Паспалітай, ен цалкам сур’езна распавядаў пра тое, як на паляванні патрапіў вішневай косткай у лоб аленю, і праз год у таго на галаве вырасла дрэва.

Мы ўсе прызвачаіліся да таго, што гэта гісторыя належыць Барону Мюнхаўзену. На самой справе, не! Распавядаў яе Пане Каханку, калі падарожнічаў па Еўропе. Было гэта ў канцы 18 стагоддзя, акурат пасля Барскай канфедэрацыі (той, хто чытаў «Тараса Бульбу» Міколы Гогаля, ведае, пра што гутаркааўт.). Праўда, перад гэтым падарожжам Радзівіл патрапіў у сітуацыю, якая мае і камічны, і трагічны змест. Быў у Караля Станіслава лепшы сябра – шляхціц Міхал Валадковіч. Яны разам выхоўваліся, а як падраслі – разам сваволілі. Абодва былі ўзорныя п’яніцы і вырвівокі. Неяк на добрым падпітку ўварваліся на сялянскія палеткі і спалілі толькі што зжатае жыта. Дым ад вогнішча быў бачны ў Нясвіжскім замку.

Иллюстрация Павла Татарникова из книги «Колокола Неамиги» (2002) Анатолия Бутевича, издательство «Кавалер». Фото: renegadetribune.com носит иллюстративный характер.
Иллюстрация Павла Татарникова из книги «Колокола Неамиги» (2002) Анатолия Бутевича, издательство «Кавалер». Фото: renegadetribune.com носит иллюстративный характер.

Маці Караля, адукаваная і шляхетная пані Уршуля з Вішнявецкіх, была ў шоцы. Давяла мужу, што так жыць нельга і што з сынам трэба нешта рабіць. Бацька, Міхал Радзівіл Рыбанька, не доўга думаў, паклікаў сына і загадаў яму 6 месяцаў праседзіць у замкавай вежы. Маўляў, і працверазееш, і розуму ў самоце набярэшся. Адзіная ўмова: усе 6 месяцаў Пане Каханку мусіў прытрымлівацца суворых запускаў – хлеб, вада, квас, рыба, посная каша. І ніякай аквавітаўкі! Ну, можа быць, крыху… Дзеля апетыту.

Сцена из спектакля «Пане Коханку» Национального академического драматического театра им. М. Горького. Фото: rustheatre.by
Сцена из спектакля «Пане Коханку» Национального академического драматического театра им. М. Горького. Фото: rustheatre.by

Лес Міхала Валадковіча быў трагічны. Пакуль Пане Каханку сядзеў у вежы, яго найлепшага сябра выклікалі да Трыбуналу. Адбываўся ен у фарным касцеле Навагрудка. За спіной суддзяў быў круцыфікс – выява ўскрыжаванага Езуса, выкананая з дрэва. Раз’юшаны і п’яны, Валадковіч уварваўся ў касцел, выхапіў шаблю і, жадаючы пацэліць у суддзю, адцяў руку выяве Езуса.

Не ведаю, з чым параўнаць гэты ўчынак зараз. Хіба, што, не давядзі Божухна, з забойствам. Валадковіча арыштавалі і прысудзілі пакараць на гардло (на смерць – аўт.). Валадковіча расстралялі (па тых часах, ганебная смерць – аўт.), а Пане Каханку ніяк не мог дапамагчы сябру. Еў рыбу, запіваў аквавітаўкай – і плакаў, еў – і плакаў.

Нясвіжскі замак. Фото: somanyhorses.ru
Нясвіжскі замак. Фото: somanyhorses.ru

Рэцэпты той самай рыбы (няхай усім шчасціць!):

ВУГАР ВЭНДЖАНЫ

Разразаюць яго па спіне, здымаюць скурку, выпатрошваюць, адразаюць галаву і добра соляць. Праз два-тры дні выціраюць, укручваюць у паперу, каб дым даходзіў да тушкі, і вэндзяць. Чатырох-пяці дзён дастаткова. Калі соляць вугра, яго пасыпаюць трохі перцам, лаўровым лістом і сухім эстрагонам (палынь – аўт.). Так льга вэндзіць любую рыбу.

ВЯЛЕНЫ ШЧУПАК

Злоўленага ўлетку шчупака чысцяць, расплескваюць, разразаючы ўдоўж, вымаюць косткі са спіны, кладуць у драўляную пасудзіну, перасыпаюць соллю і трымаюць тры дні ў халодным месцы. Потым расцягваюць рыбу ўпоперак на лучынах і парамі вешаюць на вяроўцы на вольным паветры, на сонцы. Абавязкова сочаць, каб не было дажджу і сырасці. Калі шчупакі ўжо зусім прасохнуць, захоўваюць іх заўсёды ў падвешаным стане пад дахам у якім-небудзь свіране ці каморы, дзе суха і халаднавата. Зімой можна ўнесці ў памяшканне, злёгку ацепленае, тую рыбу, што хутка будуць ужываць, і яна на працягу двух тыдняў зноў падсохне.

Гэткія шчупакі асабліва добрыя ў пост, калі няма свежай рыбы, іх кухары могуць разнастайна прыправіць. Але самыя смачныя не вараныя, а тыя, якіх старанна адаб’юць з усіх бакоў, раздзяруць, растрэплюць і зальюць алеем ці растопленым маслам. Некаторыя пасля салення вэндзяць шчупакоў у дыме ад васьмі да дзесяці дзён, а потым трымаюць іх на ветры. Але паколькі гэтая рыба нятлустая, яна дрэнна вэндзіцца. Вяленая ж значна смачнейшая і нават даўжэй захоўваецца. Вэнджаны шчупак смачны толькі тады, калі яго тушаць з кіслай капустай ці якой-небудзь іншай гароднінай.

ВЯЛЕНАЯ ПЛОТКА

Розная дробная рыба, свежая, дае няшмат навару і карысці. Лепш яе адразу пасля ўлову ачысціць, выпатрашыць і кінуць у цёплую печ на засланую салому. Там яна высахне за адзін-два разы і будзе цудоўным дадаткам да стала чэлядзі ў пост. Плотка вяленая дае такі смак і пах, якога не мае ў свежым выглядзе нават тады, калі яе ў чатыры разы больш.